Stedelijk Museum Schiedam Op Locatie:
De Grote- of St. Janskerk. Baken in de stad Schiedam
6 oktober - 14 december 2008
Verlengd tot en met 5 januari 2009

De Grote- of St. Janskerk is het oudste stenen monument van Schiedam en beeldbepalend voor de stad. Tegenwoordig wordt het gebouw met zijn ruime interieur vaak ervaren als een oase van rust, maar vroeger was het behalve een oord van bezinning ook het maatschappelijke centrum van Schiedam. Door de scheiding van kerk en staat heeft de kerk haar sociale functie in de loop der tijd verloren. Met nieuwe impulsen willen de gemeente Schiedam en de Hervormde Gemeente, die het gebouw beheren, de kerk nu opnieuw als middelpunt waarderen. Voorjaar 2008 is hiertoe een ambitieus ondernemingsplan geformuleerd. Een verbouwing moet van de kerk een cultureel podium maken voor muziek, congressen, evenementen en tentoonstellingen. Intussen is al een start gemaakt met het educatieve project Van boven is alles anders: in de kerktoren is een ‘tijdmachine' geplaatst, die het publiek meeneemt naar het verleden. Daardoor weten groepen scholieren en toeristen de kerk weer te vinden. In de omgeving doet het monument zich verder gelden dankzij de stadsbeiaardiers, die regelmatig het carillon in de kerktoren bespelen.

In het kader van deze actuele ontwikkelingen en het Jaar van het Religieus Erfgoed 2008 organiseert het Stedelijk Museum Schiedam Op Locatie, in samenwerking met de kerk, in de foyer van het Theater aan de Schie de bijzondere presentatie De Grote- of St. Janskerk. Baken in de stad Schiedam . De keuze van schilderijen en unieke (kunst)voorwerpen uit de cultuurhistorische collectie van het Stedelijk Museum Schiedam geeft een verrassend beeld van de Grote- of St. Janskerk door de eeuwen heen.

Eerste kerk en Liduina van Schiedam
Vrouwe Aleida van Henegouwen is voorbestemd om het werk van haar vader graaf Floris IV van Holland en haar broer graaf Willem II voort te zetten. Zij versterkt haar politieke positie door in 1258 een kleine polder op te kopen: een gebied dat overeenkomt met de oude stadskern van Schiedam. Hier vanuit bouwt zij de stad op. In 1262 sticht Aleida de eerste kerk van Schiedam, die in de loop der tijd wordt aangepast en verruimd. Omstreeks 1335 wordt begonnen met de bouw van het huidige stenen pand. In 1425 is de gotische kerk voltooid en wijdt de bisschop van Utrecht, Zweder van Kuilenburg, op 24 juni het gebouw aan Johannes de Doper. De Grote- of St. Janskerk vormt op dat moment zowel het middelpunt van Schiedam, alsook het hoogtepunt.
Drie jaar later wordt de kerk getroffen door een grote stadsbrand. Vermoedelijk blijven alleen de muren staan. Gedurende de 15e eeuw vindt herbouw en uitbreiding plaats. In deze tijd leeft een jonge vrouw, Liduina, die na een val op het ijs bedlegerig is geworden. Tijdens haar lijden krijgt zij visioenen. Volgens de overlevering is zij ertoe in staat zieke mensen die haar opzoeken te genezen. De inwoners van Schiedam beschouwen haar als een heilige. In 1433 overlijdt Liduina na een huiveringwekkend ziekbed met open wonden, die naar rozenwater zouden geuren, en wordt zij naast de kerk begraven. De kerk wordt voorzien van een rechter beuk, zodat de pelgrims die haar graf bezoeken hier onderdak kunnen vinden. In de vloer van de kerk is aangegeven waar de grafkapel van Liduina heeft gestaan.

Op de tentoonstelling is een bronzen wierookvat in gotische stijl te zien, afkomstig uit de tijd van Liduina. Het is een van de topstukken uit de historische collectie. Het levensverhaal van Liduina komt naar voren in twee tekeningen uit 1933 van Sjef Schmiermann, die enkele cruciale momenten op dramatische wijze heeft weten te verbeelden.

Beeldenstorm en Bataafse Republiek
Als religieus en maatschappelijk middelpunt van Schiedam worden in de kerk zowel religieuze als politieke revoluties uitgevochten. Aan het einde van de Beeldenstorm (1566-1572) wordt het gebouw gezuiverd van elke herinnering aan het rooms-katholieke verleden. Beelden en altaren worden vernietigd en aan de openlijke cultus van Liduina komt een einde.
Wanneer in 1795 de Franse troepen Nederland binnenvallen breekt de tijd van de Bataafse Republiek (1795-1806) aan. Enkele Schiedamse burgers, waaronder G.J. Loncq en Jacobus en Cornelis Nolet, formeren een Comité Revolutionaire. Zij roepen op 21 januari 1795 de Schiedammers bijeen in de Grote- of St. Janskerk om de nieuwe stadsregering voor te dragen. Na zijn toespraak proclameert G.J. Loncq hier voor het eerst op Nederlandse bodem de ‘Rechten van de Mens', waarin de nadruk ligt op vrijheid en gelijkheid. De patriotten verwijderen alle familiewapenborden en de afbeeldingen van het familiewapen van Oranje.
Het grote witte houten Vrijheidsbeeld (1795), dat op deze presentatie wordt getoond, is kenmerkend voor deze periode. De aquarel Interieur van de Grote Kerk te Schiedam (1877) van Cornelis Gips toont ons hoe de kerk er rond 1800 moet hebben uitgezien.

Het recente verleden en vandaag
In de 19e en 20e eeuw weet het imposante kerkgebouw, dat sinds 1969 een rijksmonument is, nog steeds kunstenaars te inspireren. Voor deze presentatie is werk van de schilders Nicolaas Barnouw, Abraham van der Zee, Sjef Schmiermann en Gerard Batelaan geselecteerd.
Bij de restauratie van de kerk in de periode 1945-1948 vinden de werklieden onder de vloer het graf van Liduina, brokstukken van altaren en beelden en het houten familiewapen van de familie Barnouw. Ook hiervan geeft de tentoonstelling een beeld.
Tenslotte heeft de Hervormde Gemeente Schiedam kort geleden de kunstenaar Sjef Henderickx de opdracht gegeven om van de ruim duizend stenen fragmenten een nieuw kunstwerk te maken. De twee maquettes tonen een uit de oude brokstukken vervaardigd lam (herinnerend aan het lam Gods), dat verrijst boven een bronzen schaal. Het lam, dat in veel werk van Henderickx voorkomt, fungeert hier als het ultieme symbool van verzoening. Ook deze opdracht maakt de Grote- of St. Janskerk tot een monument waar verleden en heden samenkomen.

Foyer Theater aan de Schie
6 oktober – 14 december 2008

Adres
Stadserf 1, 3112 DZ Schiedam
foyer Theater aan de Schie:
toegankelijk gedurende de openingstijden van het theater

terug naar tentoonstellingsarchief

Gerard Batelaan (1907-1999) Hoogtepunten van Schiedam, 1955
olieverf op hardboard, 70 x 50 cm
collectie Stedelijk Museum Schiedam
foto: Adriaan van Dam

Cornelis Gips (1829-1892)
Interieur van de Grote Kerk te Schiedam, 1877
aquarelverf op papier, 39 x 35 cm
collectie Stedelijk Museum Schiedam
foto: Bob Goedewaagen