Jeroen Eisinga (1966, Delft) is een romanticus in de hedendaagse kunst, een evenwichtskunstenaar, die zijn krachten meet met hogere machten. Zijn oeuvre is een tweegevecht, een steeds veranderend duel met zichzelf. Daarbij tart hij ook het noodlot. Hoewel hij zijn persoonlijke rituelen onvervaard ensceneert en uitvoert, gebeurt dit buiten de schijnwerpers, met de opperste concentratie die ervoor is vereist. De uitgekristalliseerde versie is voor het publiek, dat vervolgens, in het spoor van Eisinga’s alter ego, met hem meeleeft op de dunne scheidslijn tussen ambitie en onvermogen, vrees en moed.

Het vroege werk 40-44-PG bijvoorbeeld, is genoemd naar het kenteken van een rode Volkswagen, model Kever, die in deze film stuurloos in cirkels over een parkeerplaats rijdt, terwijl Eisinga zelf er geblinddoekt in kringen tegenin loopt. Hoe deze riskante choreografie eindigt is even onvoorspelbaar als ongewis. Op het zachte grommen van de motor ontrolt zich de dreiging, die sluipenderwijs ook het gemoed van de kijker kleurt.

Springtime is de titel van de nieuwste filmperformance, die, opnieuw met Eisinga zelf in de hoofdrol, dit najaar te zien is op de gelijknamige tentoonstelling in het Stedelijk Museum Schiedam. In nauwe samenspraak met de kunstenaar maakte het museum een keuze uit zijn oeuvre. De solotentoonstelling wordt met bijzondere trots gepresenteerd, te meer daar Eisinga’s werk de afgelopen jaren slechts op kleine schaal te zien is geweest.

Na een gelauwerd begin van zijn carrière in Nederland, met aankopen en presentaties in diverse belangrijke musea, voltooide Eisinga het afgelopen decennium een vervolgopleiding aan The American Film Institute in Los Angeles en was hij vertegenwoordigd op groepstentoonstellingen in binnen- en buitenland. Het is echter voor het eerst dat nu op museaal niveau de toenemende intensiteit van zijn oeuvre naar voren komt: het hechte, zichzelf versterkende samenspel van zijn diverse films en filmperformances.

Vroege voorbeelden zoals 40-44-PG en Night Porter (beide uit 1993) of Het belangrijkste moment van mijn leven (1995) worden gecombineerd met later werk, waaronder Sehnsucht (2002) en het pas voltooide Springtime (2010/2011).

Eisinga zet hoog in, zoals de titel Het belangrijkste moment van mijn leven al aangeeft, tevens het werk waarmee de tentoonstelling opent. Humor en tragiek strijden hier om de eer. Het ‘belangrijkste moment’ is gedoemd de kunstenaar te ontglippen, maar in zijn zelfverkozen plicht dit toch na te jagen; het zelfs met ons te willen delen, schuilt een ode aan de menselijke aspiratiedrift, om niet te zeggen aan de kunst zelf: aan de ernst van dit vak, dat reikt naar de betekenis van het leven.

Eisinga incorporeert in zijn werk hooggespannen verwachtingen, maar bijgevolg ook de keerzijde daarvan: het falen. Daarin toont hij zich een geestverwant van Samuel Beckett, de toneelschrijver, die vaststelde: No matter. Try Again. Fail Again. Fail Better. In Eisinga’s performances ontmoeten we de dwaas en het genie. Zij gaan hand in hand en zijn, twee in één, de kunstenaar zelf, die de schoonheid van het gevaar verkiest boven de middelmaat, en steeds opnieuw pogingen onderneemt te ontstijgen aan zichzelf, de zwaartekracht, de beperkingen en de leegte van het leven.

In Springtime zien we hem frontaal aan tafel zitten, roerloos. Geposteerd voor een muur vol bijen, in een aanzwellende zwerm, raakt ook hijzelf door bijen overwoekerd. Langzaam maar zeker bedekt de zwerm zijn gehele ontblote bovenlichaam, zijn kaalgeschoren hoofd en, ten slotte, zelfs zijn gezicht, als één pulserend organisme, in een ritueel dat huivering wekt en ook zijn weerslag heeft op de ademhaling van het publiek.

Springtime is een variant op de beproeving genaamd bee bearding die incidenteel onder imkers plaatsvindt, wanneer zij zich laten bedekken door hun eigen honingbijen. Eisinga, een leek op het gebied van de bijenhouderij, heeft het ritueel op en top gesublimeerd. Stilistisch is zijn werk bedrieglijk eenvoudig. De frontale pose van de man, een toonbeeld van moed en lijdzaamheid, herinnert aan de Christelijke iconografie. Maar de fysieke intensiteit van het filmbeeld in zwartwit roept ook de legendarische performancekunst op uit de jaren zestig en zeventig, van Chris Burden (Shoot, 1971; Trans-Fixed, 1974) of van Marcel Broodthaers, die in La Pluie (1969) buiten aan tafel een brief schrijft, zonder zich te bekommeren om de regen die al zijn zinnen meteen weer wegspoelt.

Springtime is zo’n zeldzaam kunstwerk dat zich meteen verbindt met een web van andere beelden en zinnen die hun plaats hebben verworven in de kunst- en cultuurgeschiedenis, terwijl al die associaties en verwijzingen wijken op het moment dat je ernaar kijkt. Dan telt slechts de rite zelf, de eenheid van man en dier. Springtime is even sensueel als beklemmend. De bijen sluiten het lichaam in, maar glijden er ook in stromen om- en overheen. Het is Kafkaëaans, letterlijk en figuurlijk.

De zoektocht die Eisinga in Het belangrijkste moment van mijn leven actief onderneemt, onderweg over velden, water en wegen, is hier geculmineerd in een toetsing van de eigen mentale kracht, het uithoudingsvermogen en de fysieke weerbaarheid in een overweldigende wereld. Of, zoals Kafka schreef: ‘Je hoeft het huis niet uit te gaan. Blijf aan je tafel en luister. Luister niet eens, wacht gewoon. Wacht niet eens. Wees volkomen stil en alleen. De wereld zal zich bij je aandienen om te worden ontmaskerd, ze kan niet anders, in extase zal ze voor je kronkelen.’

Wilma Sütö