Nina Yuen brengt in haar films een binnenwereld in beeld, een dromerige wereld waarin gedachten en gevoelens voortstromen zoals woorden in een boek. Of zoals de golven in een rivier; de deining op zee. Zoals gedachten en gevoelens tekeer kunnen gaan, slaat de oceaan witschuimend op de kust. In haar nieuwste film Juanita (2010) geeft Yuen zich over aan die vloed, die niet alleen haar zwarte haar en jurk doordrenkt, maar haar tussen de rotsblokken uitgestrekte lichaam helemaal overspoelt, zelfs overweldigt.

Yuens binnenwereld is ook een buitenwereld. Cultuur en natuur kruisen elkaar, met een hypnotiserend effect. De wind, de bladeren aan de bomen, het water en de dieren zijn gelijkwaardig aan de taal en de menselijke verbeelding. Steeds horen we, als voice-over, de stem van de kunstenaar zelf. Zij leest fragmenten voor uit dagboeken en brieven; herhaalt flarden van gesprekken. Op persoonlijke verhalen volgen poëtische verwijzingen naar dichters als Rimbaud of een gedachte over de levenscyclus, uit een essay van Oliver Sacks: ‘Planten hebben een andere beleving van tijd…’

Yuen citeert ook Carlos Castaneda, die bovennatuurlijke verschijnselen en bijna-doodervaringen onderzocht, verlangend naar lucid dreaming; een hoger waarnemingsniveau. Hoewel zij die term niet specifiek gebruikt, is dat wel precies waartoe Yuen ons verlokt: dromen, terwijl we weten dat we dromen. In Nederland bepleitte schrijver en psychiater Frederik van Eeden dit ‘lucide dromen’ – helder, wakker van geest. Een beter rijmende omschrijving is moeilijk te vinden voor Yuens toverachtige mengeling van binnen- en buitenwereld, cultuur en natuur, woord en beeld.

Lucid Dreaming is de eerste museale solotentoonstelling van Nina Yuen in Nederland; een presentatie die bij voorbaat als een juweeltje kan worden beschouwd, zo eigenzinnig en fijnzinnig is het werk van deze kunstenaar. Yuen (1981, Hawaï) volgde een kunstopleiding aan Harvard University en voltooide daarna de Rijksakademie in Amsterdam. In het Stedelijk Museum Schiedam maakt zij een ruimtelijke installatie rond vier filmperformances, inclusief portretten uit die films, uit de periode 2007 tot 2011.

In al deze films gloeien draden op tussen het verleden en het heden. Yuen doorweeft ruimte en tijd. In Rimbaud (2007) speelt ze in rap tempo een rollenspel met de Franse Symbolisten. Mallarmé, Rimbaud, Valéry, de één na de ander. Ze neemt hun plaats in, met behulp van schalen als hoofddeksel en een gepenseelde snor. Schrijvers, kunstenaars en historische helden of heldinnen, zoals Jeanne d’Arc (Joan, 2009), ontmoeten elkaar als geestverwanten door de eeuwen en over de continenten heen.

Yuen beweegt zich, even speels als serieus, tussen het leven en het hiernamaals heen en weer. Haar werk is een oefening in verbeeldingsmacht. Er spreekt, met weemoed, want tegen beter weten in, een hardnekkige wens uit de eigen gedachtekracht te laten zegevieren over de vergankelijkheid.

In de film David (2010) wordt de David uit de titel, die zelf onzichtbaar blijft, opgeroepen door zijn minnares, gespeeld door Yuen. Zij volvoert meisjesachtige rituelen, waarin liefde en liefdesverdriet, herinnering en waanvoorstelling, bijgeloof en een uitgesponnen gevoel voor schoonheid de voornaamste ingrediënten zijn. Om haar geliefde te heroveren, spreekt ze bezweringen uit. Spell to bring a loved one back: on your underwear, paint the underwear that you will be wearing the day that he comes back. Daarbij schildert ze met hemelsblauwe glitternagellak elegante lingerie op haar panty. Zo voltrekt elke voodoo-variant zich in beeld. Ook versierde appels, veren en vlammen worden ingezet. Yuen decoreert het verdriet, om het verlies te keren.

Juanita (2010) gaat nog aanzienlijk verder. Daarin waart de dood rond, als poes (gespeeld door Yuen), maar ook via brieven aan een jong gestorven oom; de nagedachtenis aan een (groot)moeder en in de toekomst gesitueerde afscheidsvisioenen. Yuen eigent zich haar moeders biografie toe, zowel in de gedaante van het overleden huisdier als tijdens een reis naar het kustgebied waar haar moeder na haar dood hoopt te verwijlen. Met een melancholie die tastbaar wordt in het landschap en zich vermenigvuldigt in de schittering van de zon in de oceaan, exploreert Yuen het gebied.

Wanneer ze zichzelf tenslotte ten prooi stelt aan de elementen, geeft ze zich niet alleen over aan de cyclus van de natuur, maar ook aan die van de kunst. In haar omhelzing met de zee schuilt een herinnering aan Vito Acconci, die in de jaren zeventig performances uitschreef, waaronder de instructie op het strand te gaan liggen op de vloedlijn en het lichaam door de golven heen en weer te laten rollen. Wat hij in kleine golven deed op zand, doet Yuen in het groot op de rotsen. Zij speelt een spel met de tijd, de kunst en het leven: groots en sensueel.

Wilma Sütö